محمد علی علی نژاد

مراسمِ بی ‎بی گرد از جمله اشکالِ فرهنگی بزرگداشتِ نوروز در خراسان است، این مراسم کهن در بسیاری از نقاط به دست فراموشی سپرده شده اما هنوز در برخی نقاطِ جنوبِ خراسان از جمله محلۀ نوغابِ شهرِ گناباد این مراسم در بطن فرهنگِ نوروز استمرار دارد.

در نقاطِ مختلفِ ایران سنت‌ها، آیین‌ها و جشن‌های محلی در بزرگداشت نوروز وجود دارد، یکی از این آیین‌ها که به عنوان یک عنصرِ فرهنگی می‎‎توان در مجموعۀ جشن‌ها و آیین‌های کهن مردم ایران در بزرگداشتِ نوروز کنجاند، بی بی گردی نوغاب گناباد است.

به گناباد در جنوب استان می‌رویم شهری که قنات قصبه گناباد یکی از آثار تاریخی ثبت شده در فهرست میراث جهانی است، گناباد که جنوبی‌ترین شهرستان در استان خراسان رضوی است ،آداب و آیین‌های زیادی برای نوروز دارد، در کوچه‌ها و خیابان‌ها که راه می‌رویم رنگ و بوی نوروز را دارد.

با این‎‌که مراسم در روز نهم فروردین برگزار می‌شود اما مقدمات آن از روز هشتم فروردین فراهم می‌شود، یکی از زنان محله نوغاب شهر گناباد یادآوری می‌کند که اجرای این مراسم در روز نهم فروردین این روز را مختص زنان کرده است. بنابراین می‎توان گفت مراسمِ بی بی گرد بیشتر وجه زنانه دارد، البته در دهه‎های اخیر مردان نیز در ساعاتِ پایانی روز به جمع زنان می‎پیوندند. آن‌ها این استثناء را قائل می‌شوند که در کنار آن‌ها باشیم تا این مراسم را از نزدیک نظاره‌گر باشیم.

تدارک نان فطیر

تهیه و آماده‌سازی خوردنی‌ها و خوراکی‌های مراسم یکی از مهم‌ترین بخش‌های مقدماتی این آیین است، به طور کلی خوردنی‎‌های روز بی بی گِلوی( گردی) نوغاب را در سه دستۀ کلی نان، غذا و آجیل می‎‌توان دسته‎بندی کرد. مهم‌ترین و اصلی‌‎ترین خوراکی که برای جشن بی ‎بی گرد تهیه می‌‎شود، نوعی نان است، این نان در نوغاب تحت عنوان «فطیرِ بی‌بی گِلو» و یا «پَتیر بی ‎بی گِلو» شناخته می‌‎‌شود.

روز هشتم فروردین به چندین منزل از اهالی نوغاب گناباد می‌رویم، جنب و جوش خاصی در بین اهالی وجود دارد، مثل یک ارتش منظم که هر کدام جداگانه کار خودش را انجام می‌دهد در تدارک تهیه نان و دیگر خوراکی‌های روز بی بی گرد هستند.

اهمیتِ موضوعِ اخیر به حدی است که آن را می‌توان به مثابه یکی از خرده رسم‌های اصلی مراسمِ بی‎بی گِلوی نوغاب در نظر گرفت. علت این اهمیت در آن است که این خوراکی بر خلاف سایر خوارکی‌های موجود در مراسمِ بی‎بی گِلو (به استثنای آش اماچ) به‌صورت گروهی و همراه با اعمالِ فرهنگی و آیینی تهیه می‌شود.

به گفته اهالی برگزاری مراسمِ تهیۀ پتیر بی‎بی گِلو در روز هشتم یا نهم فروردین جز خرده رسم‌هایی مراسمِ بی ‎بی گِلوی نوغاب است که در طولِ تاریخ هیچگاه ترک نشده است.

در روزِ بی بی گرد یا همان نهم فروردین زنانِ نوغابی با محوریت، هدایت و همراهی زنان سالخورده( بی ‎بی ها) نوغاب را به مقصد مشخصی موسوم به «پیر کله» که یک زیارتگاه مقدس و قناتی در کنارش آن قرار دارد، ترک می‌کنند.

زنان در بی‎ بی گرد عمدتاً به تفریح و شادمانی می‎‌پردازند، اما به نظر می‌رسد، وجه نیاش، تمنا و آیین این مراسم دارای ریشه‌های عمیقی است که پخت و تهیه برخی غذاهای مخصوص مانند آش اماج و نوعی فطیر و مصرف آن در روز بی‎بی ‎گرد وجوه آیینی مراسم بی بی گرد را نشان می‎‌دهد.

یکی از کارهایی که نگاه انسانی این آیین را نشان می‌دهد این است که زنانِ نوغابی غذاهای اضافی را در قنات برای ماهی‎‌ها می‌ریزند.

هوا تقریبا گرم است و آفتاب منطقه کویری گناباد در ظهر کمی آزار دهنده است اما امروز خوشبختانه هوا ابری است و نسیمی خنک می‎‌وزد، روز بی بی گرد امسال هم به خیر و خوشی به پایان نزدیک می‌شود، مردان به محل پیر کله می‌آیند، شور و نشاطی بیشتری در پیر کله برپا می‌شود، بساط انواع بازی‎‌های رقابتی و سایر سرگرمی‌ها برپا می‌شود، حضور مردان در مراسم بی بی گرد بیشتر همراه با پایکوبی، دست افشانی و شادمانی است.

طی سال‌های گذشته بخش پایانی مراسم که مردان نیز حضور دارند با شور و اشتیاق بیشتری برگزار می‌شود. اخیرا مراسم سنتی بی بی گردی نوغاب گناباد به شماره ۱۳۷ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی کشور ثبت شده است.