ثبت ۴ میراث‌فرهنگی ناملموس ایران در فهرست جهانی یونسکو اگر چه دستاورد ارزشمندی است، اما ناکامی در ثبت جشن مهرگان و مهارت ساختن و نواختن رُباب و اقدام جمهوری‌آذربایجان برای ثبت ورزش زورخانه‌ای با انتقاد اساتید و کارشناسان میراث‌فرهنگی ایران مواجه شده است.

به گزارش ایرنا، هفدهمین نشست کمیته بین‌ دولی پاسداری از میراث‌ فرهنگی ناملموس یونسکو در شهر رباط مراکش ( ۲۸ نوامبر تا ۳ دسامبر ۲۰۲۲)، دیروز شنبه - ۱۲ آذر ۱۴۰۱– به کار خود پایان داد، ایران در این دوره ۶ میراث ناملموس را که پرونده آنها مشترک با کشورهای دیگر تدوین شد، ارائه کرد که ۴ عنصر میراث ناملموس هنر سوزن‌دوزی ترکمن، مشترک ایران و ترکمنستان، هنرساختن و نواختن عود، مشترک ایران و سوریه، پرورش کرم ابریشم و تولید سنتی ابریشم برای بافندگی، مشترک ایران، افغانستان، جمهوری آذربایجان، ترکیه، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستانو یلدا/ چله، مشترک افغانستان و ایران در فهرست جهانی یونسکو قرار گرفت.

ناکامی جشن مهرگان در یونسکو

در این میان جشن مهرگان، که در پرونده مشترک ایران و تاجیکستان و مهارت سنتی ساختن و نواختن رُباب که در پرونده مشترک ایران، تاجیکستان و ازبکستان تدوین شده است، نتوانست در فهرست جهانی میراث‌ فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شود.

جشن مهرگان پیش از این هم توسط کارشناسان یونسکو ثبت نشده بود. آیین‌های جشن مهرگان شامل جشن‌هایی در ایران و تاجیکستان از ۲ اکتبر تا ۲ نوامبر (۱۰ مهر تا ۱۱ آبان) به صورت سالانه برگزار می‌شود، اما این جشن‌ها که مطابق با تقویم محصولات کشاورزی هر دو کشور است، بیشتر در تاجیکستان گرامی داشته می‌شود تا ایران؛ به همین دلیل پیش از این، کارشناسان آن را به نام ایران ثبت نکرده بودند و اعلام می کردند «گستردگی مهرگان در تاجیکستان بیشتر از ایران است به همین دلیل ارائه دهنده پرونده باید تاجیکستان باشد نه ایران و ایران می‌تواند در این جشن ها مشارکت داشته باشد»

ایران در پرونده جشن مهرگان که در وب‌سایت یونسکو به اشتراک گذاشته شده، اشاره کرده است که گستره جغرافیایی این عنصر در مناطق روستایی شمال ایران، به‌ویژه در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان و اجتماعات متعلق به زرتشتیان در استان‌های تهران، یزد، فارس، کرمان، سیستان و بلوچستان، البرز و خوزستان است.

دو سال پیش در پانزدهمین اجلاس میراث ناملموس یونسکو پرونده ثبت جهانی جشن مهرگان به دلیل ابهام‌هایی که وجود داشت رد شده بود و در این دوره نیز که از سوی ایران و تاجیکستان به صورت چند ملیتی ارائه شده بود، نتوانست عنوان جهانی را متعلق به خود کند به شرط رفع ایرادات و انجام اصلاحات، به اجلاس بعدی موکول شد.

رُباب هم از جهانی‌شدن باز ماند

هنر ساختن و نواختن رُباب حدود چهار سال پیش در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده است و در اجلاس هفدهم در پرونده مشترک ایران، ازبکستان و تاجیکستان به کمیته بین‌الدولی پاسداری از میراث‌ فرهنگی ناملموس یونسکو ارائه شد اما مورد تایید کارشناسان یونسکو قرار نگرفت و آن هم به دور بعدی اجلاس موکول شد. این پرونده ابتدا مشترک با افغانستان و پاکستان برای ثبت در فهرست جهانی میراث ناملموس به یونسکو پیشنهاد شده است، اما بعد آن را مشترک با ازبکستان و تاجیکستان به یونسکو فرستادند. این پرونده سال ۱۳۹۹ به یونسکو فرستاده شد که البته در فهرست رزرو برای این دوره قرار گرفت، اما موفق نشد رأی مثبت یونسکو را دریافت کند و از ورود به فهرست جهانی میراث ناملموس باز ماند.

رُباب یک ساز زهی زخمه‌ای دسته کوتاه با قدمت بیش از هزار سال است که در طول تاریخ در اندازه‌ و شکل‌های مختلفی ساخته و نواخته شده است و امروزه به صورت افقی و با مضراب نواخته می‌شود. رباب یکی از سازهای باستانی ایران است که خاستگاه آن خراسان بزرگ بوده و امروزه در سراسر ایران و قسمت‌هایی از کشورهای آسیای مرکزی غربی و جنوبی ساخته و نواخته می‌شود.

بدنه رباب از چوب درخت توت یا گردو ساخته می‌شود و شامل دو کاسه متصل و یک تکه توخالی و دارای سرپنجه منقاری است. دسته آن معمولاً با تزیینی از صدف و استخوان شتر ساخته می‌شود. روی کاسه وسطی صفحه چوبی و روی کاسه انتهایی پوست آهو یا بز یا بره کشیده می‌شود و روی پوست، خرک نگهدارنده سیم‌ها قرار دارند. معمولاً پنج یا شش سیم اصلی و از ۸ تا ۱۵ سیم واخوان قابل کوک تشکیل شده است.