سیامک صحافی*

شاهنامۀ بایسنقری یکی از آثار تاریخی ایران است که در سال ۲۰۰۷ میلادی در فهرست برنامۀ حافظۀ تاریخی یونسکو به ثبت رسیده است. حافظۀ جهانی یونسکو برنامه‌ای است که در سال ۱۹۹۲ از سوی کمیته مشورتی بین‌المللی پیشنهاد شد و مدیرکل یونسکو آن را تأیید کرد. هدف از این طرح حفظ میراث مستند و سهولت دسترسی به آنها و نیز ممانعت از داد و ستد غیرقانونی، تاراج، پراکندگی و نابودی این میراث ارزشمند است. مهم‌ترین معیارهای گزینش این آثار اهمیت جهانی و نیز ارزش برجسته در سطح بین‌المللی است. 
شاهنامه اثرگذارترین شاهکار منظوم پارسی است که در قالب شعر حماسی توسط حکیم ابوالقاسم فردوسی سروده شده است. ابوالقاسم منصوربن حسن فردوسی طوسی در سال ۹۴۱میلادی در شهر طوس متولد و در سال ۱۰۲۰ میلادی، ده سال پس از اتمام سرایش شاهنامه، از دنیا رفت. شاهنامه فردوسی در زمانی سروده شد که زبان عربی در ایران بسیار رواج یافته و زبان فارسی در خطر به حاشیه‌رفتن قرار داشت. حکیم فردوسی در طی سی سالِ دشوار با آگاهی از شرایط زمینه‌ای و وقوف بر جایگاه زبان فارسی، از تمامی امکانات غنی بیانی این زبان بهره گرفت و اثری تماماً به زبان فارسی سرود که زبان شیرین فارسی در آن احیا شد و تا به امروز پایدار ماند. 
شاهنامه فردوسی دربردارندۀ حدود ۶۰۰۰۰ بیت است که تقریباً در سی سال سروده شده است. این اثر شامل اسطوره، افسانه و تاریخ ایران از آغاز تا حملۀ اعراب در سدۀ هفتم میلادی است. شاهنامه در سه بخش اصلی اسطوره‌ای (از پادشاهی کیومرث تا پادشاهی فریدون)، پهلوانی (از قیام کاوه آهنگر تا مرگ رستم) و تاریخی (از پادشاهی بهمن و ظهور اسکندر تا حملۀ اعراب به ایران) تنظیم شده است. این مجموعه اشعار داستان چهار دودمان پیشدادیان، کیانیان، اشکانیان و ساسانیان را ارائه می‌کند. 
در سده‌های بعد شاهنامه به متنی محبوب در دربار شاهان ایرانی بدل شد و یکی از متون اصلی برای تصویرگری و ساخت نسخ خطی تا قرن‌ها پس از آن شاهنامه بود. این اثر بارها در دوره‌های ایلخانی، تیموری و صفوی به شیوه‌های مختلف نگارش و مصور شد و کارگاه‌های کتاب‌آرایی درباری بخش اعظمی از هم و غم خود را به ساخت، تذهیب، نگارگری، و تجلید نسخ شاهنامه اختصاص می‌دادند. همچنین، ساخت نسخ خطی شاهنامه در دیگر تمدن‌ها و کشورهای همجوار از جمله آسیای مرکزی، هند، و عثمانی نیز رواج داشت و نیز این اثر در میان هدایای ارزشمندی بود که در میان پیشکش‌های درباری یافت می‌شد. در این میان، شاهنامۀ بایسنقری نسخۀ شاهکاری از شاهنامۀ فردوسی است که در سال ۱۴۳۰ میلادی به دستور بایسنقر میرزا تیموری، نوۀ تیمور لنگ، ساخته شد. در میان تمامی نسخه‌های شاهنامه تنها شاهنامه باینسقری در گنجینۀ کتابخانۀ کاخ موزۀ گلستان تهران حفظ و تا امروز نگهداری شده است. (برگرفته از سایت یونسکو) نسخۀ کنونی را امیرنظام گروسی به کاخ گلستان اهدا کرده است. 
شاهنامۀ بایسنقری جوهرۀ ارزش‌های ادبی و زیبایی‌شناسی نخبگان حاکم در دوران رنسانس تیموری است که در سدۀ ۱۵م بر آسیای مرکزی و غربی تسلط داشتند. این اثر یکی از مفاخر هنر نگارگری ایرانی است که در اندازۀ ۲۵۶ در ۳۸۴ میلیمتر با قطر ۷۵ میلیمتر ساخته شده است. متن این کتاب برای دربار بایسنغرمیرزا (۸۳۷-۸۰۲هـ.ق.) به دست جعفر باینسغری، با خط نستعلیق، به نگارش درآمده است. تصاویر کتاب در قالب مکتب هرات و دارای ۲۲ مجلس و در مجموع ۶۹۰ صفحه است. بررسی تصاویر این نسخه نشان می‌دهد که شاهنامۀ بایسنغری را سه تن از نقاشان این دوره به نام‌های مولانا علی، مولانا قیام‌الدین (یا قوام‌الدین) و مولانا خلیل (یا امیرخلیل) نقاشی کرده‌اند. از جمله مهم‌ترین نگاره‌های این شاهنامه می‌توان به مجلس «ملاقات فردوسی با شعرا»، «پادشاهی جمشید»، «ملاقات اردشیر و گلنار»، «مجلس کیکاووس»، «ملاقات رستم و اسفندیار»، «دیدار زال و رودابه» که کوچکترین و ظریف‌ترین مجلس شاهنامۀ بایسنقری است، و «کشته شدن سیاوش» اشاره کرد.

*رئیس انجمن تاریخ و میراث ایرانیان