تاریخ و فرهنگ شباهت زیادی به «دوستی» دارند؛ زیرا هرچه از عمر آنها می­گذرد، ارزشمندتر می­شوند و این گفته را حضور چهار باستانشناس و متخصص زبان­های باستانی که به تازگی برای بازخوانی کتیبه بیستون به ایران آمده­اند، ثابت می­کند.  

خبرگزاری میراث فرهنگی ـ گروه میراث فرهنگی ـ کتیبه بیستون مهم­ترین و مفصل­ترین سند تاریخی برجای مانده از دوران هخامنشیان است که بر دیوارۀ کوهی به همین نام نقش بسته و از یک قرن پیش تا به حال چندبار از سوی پژوهشگران خوانده و ترجمه شده است؛ اما از آنجا که به عنوان یکی از مهم­ترین کتیبه‌های سنگی جهان شناخته شده، تعجبی ندارد که همچنان مورد توجه و بازخوانی قرار بگیرد. کوه بیستون در 30 کیلومتری جادۀ کرمانشاه به همدان قرار دارد که در اصل بخشی از شهرستان هرسین به شمار می­آید. این کوه دیر زمانی است که پا برجا ایستاده و نزدیک به 2500 سال است که یکی از افتخارت مکتوب این مرز و بوم را بر پیشانی خود جای داده‌است. کتیبۀ بیستون مربوط به داریوش، سومین پادشاه هخامنشی است که برای درک اهمیت کتیبه او و آنچه در آن نگاشته شده باید به روزگاری پیش از داریوش باز گردیم یعنی زمانی که کمبوجیه، پسر ارشد کورش هخامنشی پس از مرگ پدر به پادشاهی رسید. همه ما اغلب داستان کشته شدن بردیا را به دست برادرش کمبوجیه در کتاب­های مدرسه خوانده­ایم؛ همان داستانی که طبق آن در اوایل پادشاهی کمبوجیه اغتشاشاتی در ایران به وجود آمد که بردیا در آنها شرکت داشت و کمبوجیه برای سرکوبی آن برادرش را مخفیانه به قتل رساند. او پس از آنکه در ایران نظم را برقرار کرد، در رأس سپاه بزرگ خود برای فتح مصر، راهی درّه­های نیل شد. زمانی که کمبوجبه در مصر و حبشه مشغول کشورگشایی بود در ایران شورش­ها از سر گرفته شد و این بار شورشیان تا آنجا پیش رفتند که از نبود شاه در کشور سوءاستفاده کرده و فردی به نام گئوماتا که می­دانست کسی از مرگ بردیا باخبر نیست، خود را بردیا معرفی کرد و به عنوان برادر و جانشین شاه (کمبوجیه) بر تخت پادشاهی نشست و اعلام کرد که همه مردم تا سه سال از دادن مالیات معاف هستند. او با اینگونه ترفندها توانست در مدت کم، طرفداران زیادی برای خود دست و پا کند. بالاخره اخبار ایران به گوش کمبوجیه رسید و او پس از آنکه نماینده­ای از جانب خود در مصر گماشت، همراه با تعداد زیادی از افراد سپاهش تصمیم به باز گشت گرفت اما هیچگاه به ایران نرسید. چراکه در راه بازگشت به طرز مشکوکی از دنیا رفت. برخی مورخان گفته­اند که او دست به خودکشی زده و برخی محققان معتقدند به قتل رسیده است. در هر حال آنچه که مهم است اینکه سپاهیانش همواره به خاندان هخامنشی وفادار ماندند و در برابر گئوماتا عصیان کردند. در میان این سپاهیان هفت سردار دلیر وجود داشت و در رأس همۀ آنها سرداری بود به نام داریوش که از همان آغاز همه او را به عنوان شاه آینده می­شناختند. داریوش با کمک سپاهیان توانست بعد از دو ماه که از مرگ کمبوجیه می­گذشت گئوماتا راکه به "بردیای دروغین" شهرت یافت، دستگیر و اعدام کند اما کشته شدن گئوماتا به معنی سرکوبی کامل اغتشاش­ها نبود چراکه در هر گوشه از ایران یک نفر پیدا شده بود که می­گفت با هخامنشیان یا مادها یا علامیان و ... نسبتی دارد و ادعای پادشاهی می­کرد. از این رو داریوش نزدیک به دو سال سوار بر اسب و اسلحه در دست در گوشه و کنار این سرزمین مشغول جنگ بود تا سرانجام توانست همۀ آنها را سرجای خود بنشاند و دوباره حکومتی یکپارچه در ایران برقرار کند. او در این مدت 19 جنگ کرد و 9 پادشاه را مغلوب ساخت. این پادشاه جوان دستور داد تا شرح پیروزی­هایش را بر کوه بیستون و در ارتفاعی حدود 40 متر بالای زمین، هم در نوشتار و هم در تصویر حکاکی کنند. طول این نقش برجسته 6 متر و عرض آن 3٫20 متر است. در این نگاره داریوش تحت حمایت مرحمت آمیز خدای بزرگ یعنی اهورا مزدا دیده می­شود. تجلی این حمایت عموماً در کتیبه­ها به شکل نیم تنۀ قرص خورشید بالدار (فروهر) نشان داده می­شود. در این نقش داریوش دست راستش را به نشانۀ ستایش اهورامزدا بالا برده و پای چپش را بر سینه گئوماتا که زیر پای او افتاده، نهاده‌است. پشت گئوماتا 9 نفر دیگر که سرکردۀ شورشیان هستند، دست‌هایشان از پشت و گردنشان با ریسمان به هم بسته شده‌است و پشت سر هم در برابر داریوش ایستاده‌اند. یک نیزه دار و یک کماندار نیز پشت سر داریوش دیده می‌شوند. در این نقش­ها داریوش پرهیبت­تر و بلندقدتر از دیگران تصویر شده است. بلندی قامت داریوش در آنجا 180 سانتیمتر، قامت نیزه دار و کماندار حدود 150 سانتیمتر و قامت شورشیان حدود 120 سانتیمتر است. در اطراف این تصاویر کتبیه­های متعددی به سه زبان فارسی باستان، اکدی (بابلی نو) و عیلامی، به خط میخیِ مخصوص به هر کدام از این زبان­ها نوشته شده است. در این کتیبه داریوش خود را پسر گشتاسپ و منتسب به خاندان هخامنشی می­خواند. او پس از آنکه خود و پدرانش را معرفی می­کند به شرح ماجرای کشته شدن بردیا به دست کمبوجیه و نبردهای خود و عنوان کردن نام تک تک شورشیانی که بر آنها غلبه یافته، می­پردازد. یکی از دلایل اهمیت این کتیبه آن است که تاریخ وقایع مهمی چون مرگ کمبوجیه در آن عنوان شده است. علاوه بر اینها هشدار نسبت به دروغگویی، دفاع از راستی و راستگویی، دعای نیک در حق کشور و مردم، سپاسگزاری داریوش از یاری­های اهورامزدا در غلبه بر معارضان و بازگشتن صلح، اندرز به شاهان آینده و کسانی که کتیبۀ بیستون را می‌خوانند از دیگر مطالبی است که در این کتیبۀ بلند آمده است. نام بیستون در فارسی باستان "بغستان" بوده که بغ به معنای خدا و بغستان به معنی جایگاه خدا است. این اسم نشان می­دهد کوه و منطقۀ بیستون جایگاه مقدسی بوده. چراکه علاوه بر کتیبۀ داریوش آثار باستانی دیگری در آن به وجود آمده است. کتیبۀ بیستون از سال 2006 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است و حالا باید منتظر ماند و دید محققان تازه نفس چه دستاوردهای جدیدی به دانسته­های پیشین درباره این سنگ نوشته جهانی اضافه می کنند. سیمین­دخت گودرزی